ก่อนจะมีธนบัตรและพร้อมเพย์ คนไทยเคยใช้เปลือกหอยและก้อนโลหะรูปร่างประหลาดเป็นเงินมาก่อน การเข้าใจว่าทำไมของเหล่านั้นถึงใช้เป็นเงินได้ และทำไมสุดท้ายถึงต้องเลิกใช้ จะช่วยให้เข้าใจว่าเงินที่ดีต้องมีคุณสมบัติอะไรบ้าง
คุณสมบัติของสิ่งที่จะเป็นเงินได้
ข้อสุดท้ายคือข้อที่คนมองข้ามบ่อยที่สุด แต่กลับเป็นข้อที่ทำให้เงินหลายรูปแบบในประวัติศาสตร์ล่มสลาย
- แลกเปลี่ยนต่อได้ง่าย — คนอื่นต้องยอมรับ ไม่ใช่มีค่าแค่กับเราคนเดียว
- ทนทาน — เก็บไว้นานแล้วไม่เสื่อมสลาย
- แบ่งย่อยได้ — ซื้อของชิ้นเล็กก็ต้องจ่ายได้
- พกพาสะดวก — เคลื่อนย้ายมูลค่าได้โดยไม่ลำบากเกินไป
- หายากและปลอมยาก — ถ้าใครก็ผลิตเพิ่มได้ง่าย มูลค่าจะพังทันที
หอยเบี้ยและพดด้วง: เงินไทยก่อนมีธนบัตร
ในสมัยสุโขทัย ล้านนา และกรุงศรีอยุธยา คนไทยใช้ “หอยเบี้ย” เป็นเงินปลีกสำหรับซื้อของเล็ก ๆ น้อย ๆ ส่วนการซื้อขายมูลค่าสูงใช้ “เงินพดด้วง” ซึ่งเป็นก้อนโลหะเงินที่งอปลายเข้าหากันจนคล้ายตัวด้วง มีตราประทับของทางการกำกับไว้
หน่วยเงินสมัยนั้นก็ต่างจากปัจจุบัน ใช้ชั่ง ตำลึง บาท สลึง และเฟื้อง ซึ่งต่อมาถูกปรับให้เหลือบาทกับสตางค์อย่างที่เราใช้กันทุกวันนี้
ทำไมรัชกาลที่ 5 ต้องประกาศเลิกใช้เงินพดด้วง
วันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2447 มีประกาศให้เลิกใช้เงินพดด้วงทุกชนิด โดยให้มีผลตั้งแต่วันถัดไป แล้วเปลี่ยนมาใช้เหรียญกลมแบนแทน เหตุผลหลักตรงไปตรงมามาก นั่นคือเงินพดด้วง “ปลอมแปลงได้ง่าย”
นี่คือบทเรียนสำคัญ: เงินที่ปลอมได้ง่ายจะสูญเสียความน่าเชื่อถือจนใช้งานต่อไม่ได้ ไม่ว่าจะเคยใช้กันมานานแค่ไหนก็ตาม ความยากในการปลอมแปลงไม่ใช่เรื่องรอง แต่เป็นหัวใจของเงินที่ใช้ได้จริง
จากโลหะสู่กระดาษ แล้วสู่ตัวเลขในระบบ
เมื่อการค้าขยายตัว การขนโลหะมีค่าไปมากลายเป็นภาระ ระบบจึงพัฒนาไปสู่ธนบัตรที่ตอนแรกเป็นเพียง “ใบรับฝาก” ที่แลกกลับเป็นโลหะมีค่าได้ ต่อมาความเชื่อมโยงกับโลหะก็ค่อย ๆ ถูกตัดออกจนกลายเป็นเงินที่มีค่าเพราะรัฐกำหนดให้มีค่า และทุกวันนี้เงินส่วนใหญ่ก็ไม่ได้อยู่ในรูปกระดาษด้วยซ้ำ แต่เป็นตัวเลขในระบบธนาคาร
Bitcoin อยู่ตรงไหนในเส้นทางนี้
Bitcoin พยายามตอบโจทย์ข้อสุดท้ายของรายการข้างบน คือทำให้ปลอมไม่ได้และเพิ่มจำนวนตามใจไม่ได้ โดยใช้คณิตศาสตร์และเครือข่ายคอมพิวเตอร์แทนตราประทับของทางการ
จะมองว่ามันเป็น “เงิน” ในความหมายเต็มหรือยังเป็นอีกเรื่องหนึ่ง เพราะความผันผวนสูงทำให้ใช้เป็นหน่วยวัดมูลค่าในชีวิตประจำวันได้ยาก แต่ในแง่ความหายากและความยากในการปลอมแปลง มันตอบโจทย์ที่เงินพดด้วงเคยล้มเหลวได้อย่างน่าสนใจ